📜 बुद्धि विषय पर चाणक्य नीति
चाणक्य ने बुद्धि के पाँच लक्षण बताये — (1) दीर्घ-दर्शिता (long-term thinking) (2) विवेक (right-wrong discrimination) (3) विश्लेषण (cause-effect analysis) (4) निर्णय (timely decision) (5) आत्म-नियन्त्रण (impulse control)। उनका कड़ा सूत्र — "बुद्धिः कर्मानुसारिणी" — बुद्धि कर्मानुसार चलती; यानी जैसी आदतें — वैसी बुद्धि बनती। पर सबसे महत्त्वपूर्ण — "बुद्धिर्बुद्धिमतां कस्य न चलति आपदाम्" — बुद्धिमान् की बुद्धि भी आपत्ति में अस्थिर हो सकती; इसलिए बुद्धि-संरक्षण की जरूरत भी है। आज cognitive psychology, decision science, और metacognition research चाणक्य की इन प्राचीन insights की वैज्ञानिक पुष्टि करते। प्रत्येक श्लोक — मूल पाठ + decision-making frameworks + neuroscience of executive function।
बुद्धि विषय से सम्बंधित 71 श्लोक चाणक्य नीति के 15 अध्यायों में फैले हुए हैं — नीचे अध्याय-क्रम से देखें।
अध्याय 3 — कुल-दोष और संगति-विवेक
2 श्लोकत्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥
कुल के लिये एक, गाँव के लिए कुल, देश के लिए गाँव, और आत्मा के लिए पृथ्वी छोड़ देनी चाहिए।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →उद्योगे नास्ति दारिद्र्यं जपतो नास्ति पातकम्। मौनेन कलहो नास्ति नास्ति जागरिते भयम्॥
उद्यम से दरिद्रता, जप से पाप, मौन से कलह, और जागृति से भय नष्ट हो जाते हैं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 4 — पञ्च गर्भ-निर्णय
2 श्लोककः कालः कानि मित्राणि को देशः कौ व्ययागमौ। कस्याहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः॥
समय, मित्र, देश, आय-व्यय, मैं कौन, मेरी शक्ति — इन छह बातों पर निरन्तर विचार करो।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अग्निर्देवो द्विजातीनां मुनीनां हृदि दैवतम्। प्रतिमास्वल्पबुद्धीनां सर्वत्र समदर्शिनाम्॥
द्विजों के देव अग्नि, मुनियों के हृदय में, अल्पबुद्धियों के मूर्ति में, और समदर्शियों के सर्वत्र देव हैं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 5 — गुरु-पञ्चक और सत्य
7 श्लोकयथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः। तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते त्यागेन शीलेन गुणेन कर्मणा॥
घिसना, काटना, तपाना, पीटना — चार से सोना; त्याग, शील, गुण, कर्म — चार से मनुष्य परखा जाता है।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →तावद्भयेषु भेतव्यं यावद्भयमनागतम्। आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमशङ्कया॥
जब तक भय न आया, तब तक डरो — पर भय आ जाये तो बिना संशय प्रहार करो।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →निःस्पृहो नाधिकारी स्यान्नाकामो मण्डनप्रियः। नाविदग्धः प्रियं ब्रूयात्स्पष्टवक्ता न वञ्चकः॥
इच्छा-रहित अधिकारी न बने, कामना-रहित श्रृंगारप्रिय न हो, अकुशल मीठा न बोले, स्पष्ट वक्ता ठग न हो।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अन्यथा वेदपाण्डित्यं शास्त्रमाचारमन्यथा। अन्यथा वदतो दृष्टा यश्शान्तस्तस्य पूज्यता॥
वेद-पाण्डित्य अन्यथा, शास्त्र-आचार अन्यथा, बोलने वाले अन्यथा — पर जो शान्त है वही पूज्य।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अधना धनमिच्छन्ति वाचं चैव चतुष्पदाः। मानवाः स्वर्गमिच्छन्ति मोक्षमिच्छन्ति देवताः॥
निर्धन धन, चौपाये वाणी, मनुष्य स्वर्ग, देवता मोक्ष — चाहते हैं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चले जीविते मन्दिरे। चलाचले च संसारे धर्म एको हि निश्चलः॥
लक्ष्मी चंचल, प्राण चंचल, जीवन-घर चंचल — इस चराचर संसार में एक धर्म ही निश्चल।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →नराणां नापितो धूर्तः पक्षिणां चैव वायसः। चतुष्पदां शृगालस्तु स्त्रीणां धूर्ता च मालिनी॥
मनुष्यों में नापित (नाई), पक्षियों में कौवा, चौपायों में सियार, स्त्रियों में मालिनी — सबसे धूर्त।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 6 — श्रुति, काल-गति, बीस-गुण
4 श्लोकश्रुत्वा धर्मं विजानाति श्रुत्वा त्यजति दुर्मतिम्। श्रुत्वा ज्ञानमवाप्नोति श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात्॥
सुनकर धर्म जाने, दुर्बुद्धि त्यागे, ज्ञान पाये, मोक्ष पाये — श्रवण-शक्ति का चतुर्विध फल।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →भस्मना शुध्यते कांस्यं ताम्रमम्लेन शुद्ध्यति। रजसा शुद्ध्यते नारी नदी वेगेन शुद्ध्यति॥
कांसा भस्म से, ताम्बा अम्ल से, स्त्री रजस्वला से, नदी वेग से शुद्ध होती।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →तादृशी जायते बुद्धिर्व्यवसायोऽपि तादृशः। सहायास्तादृशा एव यादृशी भवितव्यता॥
जैसी भवितव्यता, वैसी बुद्धि उत्पन्न होती, वैसा ही व्यवसाय, वैसे ही सहायक मिलते।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →य एतान्विंशतिगुणानाचरिष्यति मानवः। कार्यावस्थासु सर्वासु अजेयः स भविष्यति॥
जो मनुष्य इन बीस गुणों को आचरण में लाये — हर परिस्थिति में अजेय हो जायेगा।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 7 — सन्तोष और गुप्तता
6 श्लोकअर्थनाशं मनस्तापं गृहिणीचरितानि च। नीचवाक्यं चापमानं मतिमान्न प्रकाशयेत्॥
धन-नाश, मन-संताप, गृहिणी-चरित्र, नीच-वाक्य, अपमान — पाँच बातें बुद्धिमान् प्रकट न करे।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →पादाभ्यां न स्पृशेदग्निं गुरुं ब्राह्मणमेव च। नैव गां न कुमारीं च न वृद्धं न शिशुं तथा॥
अग्नि, गुरु, ब्राह्मण, गाय, कुमारी, वृद्ध, बालक — सात को पैरों से न छूओ।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →यत्रोदकं तत्र वसन्ति हंसाः तथैव शुष्कं परिवर्जयन्ति। न हंसतुल्येन नरेण भाव्यं पुनस्त्यजन्ति पुनराश्रयन्ते॥
जहाँ पानी, वहाँ हंस — सूखे को त्यागते।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरं लभ्यते करिकपोलमौक्तिकम्। जम्बुकालयगते च लभ्यते वत्सपुच्छखरचर्मखण्डनम्॥
सिंह की गुफ़ा में जाओ तो हाथी का मोती मिलेगा।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →वाचां शौचं च मनसः शौचमिन्द्रियनिग्रहः। सर्वभूतदयाशौचमेतच्छौचं परार्थिनाम्॥
वाणी-शुद्धि, मन-शुद्धि, इन्द्रिय-निग्रह, सर्व-दया — परार्थियों की चार शुद्धियाँ।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →पुष्पे गन्धं तिले तैलं काष्ठेऽग्निं पयसि घृतम्। इक्षौ गुडं तथा देहे पश्यात्मानं विवेकतः॥
पुष्प में गन्ध, तिल में तेल, काष्ठ में अग्नि, दूध में घी, ईख में गुड़ — वैसे ही देह में आत्मा को विवेक से देखो।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 8 — मान, गुण-कुल, भाव
6 श्लोकअधमा धनमिच्छन्ति धनं मानं च मध्यमाः। उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्॥
अधम केवल धन, मध्यम धन और मान, उत्तम केवल मान चाहते — मान ही महान् पुरुषों का धन।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जलं च प्रसूयते। यदन्नं भक्षयेन्नित्यं जायते तादृशी प्रजा॥
दीप अन्धकार खाता और काजल पैदा करता है — जैसा अन्न खाओगे वैसी सन्तति।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →वित्तं देहि गुणान्वितेषु मतिमन्नान्यत्र देहि क्वचित्। प्राप्तं वारिनिधेर्जलं घनमुखे माधुर्यवद्भूतले॥
गुणवानों को धन दो, अन्यत्र नहीं — समुद्र का जल बादल में मीठा होकर पृथ्वी पर गिरता है।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतश्चाज्ञानतो नरः। हतं निर्णायकं सैन्यं स्त्रियो नष्टा ह्यभर्तृकाः॥
क्रिया-हीन ज्ञान नष्ट, अज्ञानी मनुष्य नष्ट, नायक-हीन सेना नष्ट, पति-हीन स्त्री (आज: support-less individual) नष्ट।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →काष्ठपाषाणधातूनां कृत्वा भावेन सेवनम्। श्रद्धया च तथा सिद्धिस्तस्य विष्णोः प्रसादतः॥
काठ-पाषाण-धातु की भी भाव+श्रद्धा से सेवा करने पर विष्णु-कृपा से सिद्धि।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →मांसभक्षैः सुरापानैर्मूर्खैश्चाक्षरवर्जितैः। पशुभिः पुरुषाकारैर्भाराक्रान्ता हि मेदिनी॥
मांस-भक्षी, सुरापान-कर्ता, मूर्ख, अक्षर-वर्जित — ये "human-shaped पशु" पृथ्वी को बोझिल करते।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 9 — मुक्ति और क्षमा
4 श्लोकगन्धः सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे नाकारि पुष्पं खलु चन्दनस्य। विद्वान्धनी भूपतिदीर्घजीवी विधातुरासीन्न मनस्यभीष्टम्॥
सोने में गन्ध, ईख में फल, चन्दन में पुष्प नहीं — विद्वान् धनी, राजा चिर-जीवी नहीं हुए।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →प्रातः द्यूतप्रसङ्गेन मध्याह्ने स्त्रीप्रसङ्गतः। रात्रौ चौरप्रसङ्गेन कालो गच्छति धीमताम्॥
बुद्धिमानों का काल — प्रात: जुआ-कथा (महाभारत), मध्याह्न स्त्री-कथा (रामायण), रात्रि चोर-कथा (भागवत) से बीतता।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →स्वहस्तग्रथिता माला स्वहस्तघृष्टचन्दनम्। स्वहस्तलिखितं स्तोत्रं शक्रस्यापि श्रियं हरेत्॥
अपने हाथ से बनी माला, चन्दन, स्तोत्र — इन्द्र की भी श्री हर सकते।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →धर्मार्थ काममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते। जन्म जन्मनि मर्त्येषु मरणं तस्य केवलम्॥
धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष — एक भी न हो तो जन्म-जन्म केवल मरण।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 10 — विद्या-धन
3 श्लोकदृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम्। शास्त्रपूतं वदेद्वाक्यं मनःपूतं समाचरेत्॥
दृष्टि से शुद्ध भूमि पर पैर रखो, वस्त्र से छाना जल पियो, शास्त्र-शुद्ध वाक्य बोलो, मन-शुद्ध आचरण करो।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः। ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति॥
जिनमें न विद्या, न तप, न दान, न ज्ञान, न शील, न गुण, न धर्म — वे पृथ्वी के बोझ, मनुष्य-रूप में पशु।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम्। लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति॥
जिसमें स्वयं प्रज्ञा न हो — शास्त्र क्या करेगा?
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 11 — दान, धैर्य, वर्ण-कर्म
4 श्लोकहस्ती स्थूलतनुः स चाङ्कुशवशः किं हस्तिमात्रोऽङ्कुशः। दीपे प्रज्वलिते प्रणश्यति तमः किं दीपमात्रं तमः। वज्रेणाभिहताः पतन्ति गिरयः किं वज्रमात्रो गिरिः। तेजो यस्य विराजते स बलवान् स्थूलेषु कः प्रत्ययः॥
हाथी विशाल पर अंकुश से वश — अंकुश हस्ती-मात्र नहीं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अन्तर्गतमलो दुष्टस्तीर्थस्नानशतैरपि। न शुध्यति यथा भाण्डं सुराया दाहितं च तत्॥
मन-मलिन दुष्ट तीर्थ-स्नानों से शुद्ध नहीं — मद्य-पात्र जलाने पर भी शुद्ध नहीं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →एकाहारेण सन्तुष्टः षट्कर्मनिरतः सदा। ऋतुकालाभिगामी च स विप्रो द्विज उच्यते॥
एक-समय भोजन से सन्तुष्ट, षट्-कर्म-निरत, ऋतु-काल मर्यादित — वह "द्विज।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →वापीकूपतडागानामारामसुरवेश्मनाम्। उच्छेदने निराशङ्कः स विप्रो म्लेच्छ उच्यते॥
बावली, कुँआ, तालाब, उद्यान, देवालय — को नष्ट करने में निडर — "म्लेच्छ-विप्र।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 12 — गृहस्थाश्रम
4 श्लोकविप्रास्मिन्नगरे महान्कथय कः?
नगर में महान् कौन?
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →निमन्त्रणोत्सवा विप्रा गावो नवतृणोत्सवाः।
ब्राह्मण को निमन्त्रण, गौ को नवीन घास, मेरा "उत्सव" हे कृष्ण — आपका दर्शन।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अनालोक्य व्ययं कर्ता अनाथः कलहप्रियः।
विचार-हीन व्यय, सहायक-हीन कलह-प्रिय, सब जातियों की स्त्रियों से सम्बन्ध — पुरुष शीघ्र नष्ट।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →नाहारं चिन्तयेत्प्राज्ञो धर्ममेकं हि चिन्तयेत्।
पण्डित को आहार-चिन्ता नहीं — धर्म-चिन्ता।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 13 — मुहूर्त-जीवन
7 श्लोकअहो वत विचित्राणि चरितानि महात्मनाम्।
महात्माओं के चरित्र अद्भुत — लक्ष्मी को तृण-समान मानते, मिल जाये तो भारी विनम्र हो जाते।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अनागत विधाता च प्रत्युत्पन्न मतिस्तथा।
भविष्य-नियोजक और तत्क्षण-बुद्धिमान् — दोनों सुखी, भाग्य-निर्भर डूब जाता।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →जीवन्तं मृतवन्मन्ये देहिनं धर्मवर्जितम्।
धर्म-रहित जीवित मृत-समान, धर्मी मरकर भी चिर-जीवी।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →बन्धाय विषयासङ्गो मुक्त्यै निर्विषयं मनः।
विषयासक्ति बन्ध, विषय-रहित मन मुक्ति — दोनों का कारण मन।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →देहाभिमाने गलिते ज्ञानेन परमात्मनः।
देह-अभिमान galit होने पर — मन जहाँ जाये, वहाँ समाधि।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →ईप्सितं मनसः सर्वं कस्य संपद्यते सुखम्।
सब इच्छित सुख किसे मिलते?
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धिः कर्मानुसारिणी।
फल कर्म पर निर्भर, बुद्धि कर्म-अनुसार — विवेकी lekin विचार से कार्य करते।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 14 — पृथ्वी-रत्न
8 श्लोकपृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्।
पृथ्वी पर तीन रत्न — जल, अन्न, सुभाषित।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →पुनर्वित्तं पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनर्मही।
धन, मित्र, भार्या, पृथ्वी फिर मिल सकते — पर मनुष्य-देह नहीं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →जले तैलं खले गुह्यं पात्रे दानं मनागपि।
जल में तेल, खल को गुप्त बात, पात्र को दान, शास्त्र पंडित को — स्वभाव से फैलते।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →धर्माख्याने श्मशाने च रोगिणां या मतिर्भवेत्।
धर्म-कथा, श्मशान, रोग में जो बुद्धि उत्पन्न होती — यदि सर्वदा रहे तो कौन मुक्त न हो?
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →उत्पन्नपश्चात्तापस्य बुद्धिर्भवति यादृशी।
पश्चात्ताप में जो बुद्धि — वही पूर्व में हो तो किसे समृद्धि नहीं?
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →दूरस्थोऽपि न दूरस्थो यो यस्य मनसि स्थितः।
जो मन में बसे — वह दूर भी नहीं, जो मन में नहीं — पास भी दूर।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा।
एक कर्म से जगत् वश में चाहो — 15 इन्द्रिय-मुखों से मन का निवारण करो।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →सुसिद्धमौषधं धर्मं गृहच्छिद्रं च मैथुनम्।
सिद्ध-औषध, धर्म, घर-दोष, मैथुन, कुभोजन, कुवचन — बुद्धिमान् प्रकट नहीं करता।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 15 — दया-चित्त
2 श्लोकयस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु।
जिसका चित्त सब प्राणियों पर दया से द्रवीभूत — उसको ज्ञान, मोक्ष, जटा, भस्म से क्या?
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम्।
जिसमें बुद्धि, उसी में बल — निर्बुद्धि का बल कहाँ?
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 16 — गुण-शोभा
8 श्लोकजल्पन्ति साधुमन्येन पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमाः।
स्त्री किसी और से बात करे, किसी और को देखे, किसी और से प्रेम करे — एक पुरुष पर रति नहीं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →यो मोहान्मन्यते मूढो रक्तेयं मयि कामिनी।
जो मोह से मानता "यह स्त्री मुझ पर मुग्ध" — वह उसके वश में, खेल-पक्षी समान नाचता।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोऽस्तं गताः।
धन पाकर कौन गर्व-रहित, विषयों के दुख किसे नहीं, स्त्रियाँ किसका मन-खंडित नहीं किया — समय किसका मित्र, याचक को कौन गौरव देता, खल के जाल में कौन नहीं फँसा।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →न निर्मिता केन न दृष्टपूर्वा न श्रूयते हेममयी कुरङ्गी।
सोने की मृगी किसी ने बनायी न देखी न सुनी — फिर भी रघुनाथ ने तृष्णा की।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →गुणैरुत्तमतां यान्ति नोच्चैरासनसंस्थिताः।
गुणों से उत्तमता, ऊँचे आसन से नहीं — ऊँचे कोठे पर बैठा कौवा गरुड़ नहीं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →परस्तुतगुणो यस्तु निर्गुणोऽपि गुणी भवेत्।
जिसके गुण दूसरे प्रशंसा करें — वह निर्गुण भी गुणी।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →विवेकिनमनुप्राप्ता गुणा यान्ति मनोज्ञताम्।
विवेकी को प्राप्त गुण सुन्दरता पाते — रत्न-घनी सोने में जड़ी मणि अति-शोभित।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →पुष्पे गन्धं तिले तैलं काष्ठेऽग्निं पयसि घृतम्।
पुष्प में गन्ध, तिल में तेल, काष्ठ में अग्नि, दूध में घी, ईख में गुड़ — वैसे देह में आत्मा।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →अध्याय 17 — समापन
4 श्लोकनान्नोदकसमं दानं न तिथिर्द्वादशी समा।
अन्न-जल-समान दान, द्वादशी-समान तिथि, गायत्री-समान मन्त्र, माता-समान देवता — कोई नहीं।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →पादशेषं पीतशेषं सन्ध्याशेषं तथैव च।
चरणों के बचे, पीने के बचे, संध्या के बचे जल — कुत्ते के मूत्र-समान।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →सद्यः प्रज्ञाहरा तुण्डी सद्यः प्रज्ञाकरी वचा।
कुन्दरू बुद्धि हरती, वच बुद्धि देती, स्त्री शक्ति हरती, दूध शक्ति देती।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →यदीच्छेद्रामसदृशं सद्गुणैरुपलक्षितम्।
राम-सदृश सद्गुणी पुत्र चाहो — कौसल्या-तुल्य पवित्र-मन-पत्नी होनी चाहिए।
📖 पूरा श्लोक पढ़ें →