रुद्र कवच: क्रियोड्डीश का पाठ और दुर्वासा-शाखा से मिलान
रावण ज्ञान-कोश · विधि
ग्रन्थ के अनुसार कवच, विनियोग और फल। जहाँ ग्रन्थ चुप है, वहाँ साफ़ लिखा है।
एक नज़र में
- उद्देश्य: प्राण-रक्षा और भक्ति
- देवता: रुद्र · ऋषि: वामदेव · छन्द: पंक्ति · बीज: सौः
- विधि: विनियोग, फिर पाठ
- स्रोत: क्रियोड्डीश, पं. 21851–21904। पाठ श्रेणी A, रावण-सम्बन्ध C
- पूरक: बंगला मुद्रण के पाठ और इसी कवच की दुर्वासा-शाखा
यह क्या है
यह शिव की रक्षा का पाठ है। इसमें शरीर के हर भाग के लिए शिव के अलग नाम से रक्षा माँगी गई है, और अन्त में रोग, पाप और मोह से छुटकारे की प्रार्थना है।
पाठ में वक्ता भैरव हैं और श्रोता देवी। इसमें रावण का नाम नहीं है। यह पाठ रा.सं. के पृष्ठ-बिम्ब से मिलाया गया, और बंगला मुद्रण (नीचे) से भी।
करने से पहले: ग्रन्थ की शर्तें
स्रोत में उपलब्ध नहीं।
सामग्री
स्रोत में उपलब्ध नहीं।
समय, दिशा और देवता
| बात | ग्रन्थ के अनुसार |
|---|---|
| देवता | रुद्र |
| ऋषि | वामदेव |
| छन्द | पंक्ति |
| बीज | सौः |
| समय | "अहोरात्रं" (दिन-रात); इसे रक्षा की अवधि के रूप में पढ़ा गया है |
| दिशा | स्रोत में उपलब्ध नहीं |
विधि, क्रम से
- विनियोग। पाठ से पहले विनियोग का वाक्य: "ॐ अस्य श्रीमहादेवकवचस्य … सर्वार्थसाधने विनियोगः"। (पं. 21851–21904)
- पाठ। कवच का पाठ। ("पठनात्पापनाशनम्", वही)
ग्रन्थ इतना ही क्रम देता है।
कवच
रुद्र कवच · पं. 21851–21904
वक्ष्यामि देवि कवचं मङ्गलं प्राणरक्षकम् ।
अहोरात्रं महादेवरक्षार्थं देवमण्डितम् ॥
ॐ अस्य श्रीमहादेवकवचस्य वामदेव ऋषिः पंक्तिश्छन्दः सौः बीजं रुद्रो देवता सर्वार्थसाधने विनियोगः ॥
रुद्रो मामग्रतः पातु पृष्ठतः पातु शङ्करः ।
कपर्दी दक्षिणे पातु वामपार्श्वे तथा हरः ॥
शिवः शिरसि मां पातु ललाटे नीललोहितः ।
नेत्रं मे त्र्यम्बकः पातु बाहुयुग्मं महेश्वरः ॥
हृदये च महादेव ईश्वरश्च तथोदरे ।
नाभौ कुक्षौ कटिस्थाने पादौ पातु महेश्वरः ॥
सर्वं रक्षतु भूतेशः सर्वगात्राणि मे हरः ।
पाशं शूलं च दिव्यास्त्रं खड्गं वज्रं तथैव च ॥
नमस्करोमि भूतेश रक्ष मां जगदीश्वर ।
पापेभ्यो नरकेभ्यश्च त्राहि मां भक्तवत्सल ॥
जन्ममृत्युजराव्याधिकामक्रोधादपि प्रभो ।
लोभमोहान्महादेव रक्ष मां त्रिदशेश्वर ॥
त्वं गतिस्त्वं मतिश्चैव त्वं भूमिस्त्वं परायणः ।
कायेन मनसा वाचा त्वयि भक्तिर्दृढास्तु मे ॥
इत्येतद्रुद्रकवचं पठनात्पापनाशनम् ।
महादेवप्रसादेन भैरवेण च कीर्तितम् ॥
न तस्य पापं देहेषु न भयं तस्य विद्यते ।
प्राप्नोति सुखमारोग्यं पुत्रमायुःप्रवर्द्धनम् ॥
पुत्रार्थी लभते पुत्रान् धनार्थी धनमाप्नुयात् ।
विद्यार्थी लभते विद्यां च मोक्षार्थी मोक्षमेव च ॥
व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।
ब्रह्महत्यादि पापं च पठनादेव नश्यति ॥
उच्चारण
vakṣyāmi devi kavacaṃ maṅgalaṃ prāṇarakṣakam | ahorātraṃ mahādevarakṣārthaṃ devamaṇḍitam || oṃ asya śrīmahādevakavacasya vāmadeva ṛṣiḥ paṅktiś chandaḥ sauḥ bījaṃ rudro devatā sarvārthasādhane viniyogaḥ || rudro mām agrataḥ pātu pṛṣṭhataḥ pātu śaṅkaraḥ | kapardī dakṣiṇe pātu vāmapārśve tathā haraḥ || śivaḥ śirasi māṃ pātu lalāṭe nīlalohitaḥ | netraṃ me tryambakaḥ pātu bāhuyugmaṃ maheśvaraḥ || hṛdaye ca mahādeva īśvaraś ca tathodare | nābhau kukṣau kaṭisthāne pādau pātu maheśvaraḥ || sarvaṃ rakṣatu bhūteśaḥ sarvagātrāṇi me haraḥ | pāśaṃ śūlaṃ ca divyāstraṃ khaḍgaṃ vajraṃ tathaiva ca || namaskaromi bhūteśa rakṣa māṃ jagadīśvara | pāpebhyo narakebhyaś ca trāhi māṃ bhaktavatsala || janmamṛtyujarāvyādhikāmakrodhād api prabho | lobhamohān mahādeva rakṣa māṃ tridaśeśvara || tvaṃ gatis tvaṃ matiś caiva tvaṃ bhūmis tvaṃ parāyaṇaḥ | kāyena manasā vācā tvayi bhaktir dṛḍhāstu me || ity etad rudrakavacaṃ paṭhanāt pāpanāśanam | mahādevaprasādena bhairaveṇa ca kīrtitam || na tasya pāpaṃ deheṣu na bhayaṃ tasya vidyate | prāpnoti sukham ārogyaṃ putram āyuḥpravardhanam || putrārthī labhate putrān dhanārthī dhanam āpnuyāt | vidyārthī labhate vidyāṃ ca mokṣārthī mokṣam eva ca || vyādhito mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt | brahmahatyādi pāpaṃ ca paṭhanād eva naśyati ||
अर्थ
हे देवी, मंगलमय और प्राणों की रक्षा करने वाला कवच कहता हूँ; यह दिन-रात की रक्षा के लिए है ("अहोरात्रं महादेवरक्षार्थं")।
रुद्र आगे, शंकर पीछे, कपर्दी दाएँ और हर बाएँ रक्षा करें। शिव सिर, नीललोहित ललाट, त्र्यम्बक नेत्र, महेश्वर दोनों भुजाओं की रक्षा करें। महादेव हृदय, ईश्वर पेट की; नाभि, कोख और कमर की; महेश्वर पैरों की। भूतेश सबकी, हर सारे अंगों की रक्षा करें। पाश, शूल, दिव्य अस्त्र, खड्ग और वज्र (इस पंक्ति का जुड़ाव पाठ में स्पष्ट नहीं)।
हे भूतेश, नमस्कार करता हूँ, मेरी रक्षा करो, हे जगदीश्वर। पापों और नरकों से मुझे बचाओ, हे भक्तवत्सल। जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि, काम, क्रोध, लोभ और मोह से मेरी रक्षा करो। तुम्हीं गति, तुम्हीं मति, तुम्हीं भूमि, तुम्हीं आश्रय हो। काया, मन और वाणी से तुममें मेरी भक्ति दृढ़ हो।
पाठ के बारे में: रा.सं. के पृष्ठ-बिम्ब से मिलाया गया। मुद्रित रूप: महादेवराक्षार्थं, वामपश्र्वे, खंगं, पाठनात्, भैरवेन, रोगाद्बद्धे। ऊपर के रूप महादेवरक्षार्थं, वामपार्श्वे, खड्गं, पठनात्, भैरवेण, रोगाद्बद्धो सम्पादकीय सुधार हैं। महादेवरक्षार्थं, वामपार्श्वे, पठनात् रूप बंगला मुद्रण में भी हैं।
शास्त्र के अनुसार फल
शास्त्र के अनुसार पढ़ने से पाप का नाश होता है; देह में पाप और भय नहीं रहता; सुख, आरोग्य, पुत्र और आयु की वृद्धि मिलती है। पुत्र चाहने वाले को पुत्र, धन चाहने वाले को धन, विद्या चाहने वाले को विद्या और मोक्ष चाहने वाले को मोक्ष; रोगी रोग से और बँधा हुआ बन्धन से छूटता है; ब्रह्महत्या आदि पाप भी पाठ से नष्ट होते हैं। ये ग्रन्थ के कथन हैं, वैज्ञानिक तथ्य या आश्वासन नहीं।
दोष और चेतावनी, शास्त्र के अनुसार
स्रोत में उपलब्ध नहीं।
अन्य ग्रन्थों से पूरक विवरण
क्रियोड्डीश के दूसरे मुद्रण
यह इसी ग्रन्थ के दूसरे मुद्रण हैं। बं. = बंगला मुद्रण (सं. हेमन्तकुमार तर्कतीर्थ), पटल 8, पृ. 14 (पृष्ठ-बिम्ब); व., खे. और अजय कुमार उत्तम का मुद्रण [OCR]।
| स्थान | रा.सं. | बं. |
|---|---|---|
| अहोरात्रं… | महादेवराक्षार्थं | महादेवरक्षार्थं देवमण्डितम् |
| बीज | सौः | सौः; पाद-टिप्पणी: "क—हेसौः" (सम्भवतः ह्सौः) |
| वाम | वामपर्श्वे | वामपार्श्वे |
| पाशं | पाशां | "पाशं शूलं च दिव्यास्त्रं खड्गञ्च वज्रमेव च"; ख-प्रति "खड्गं वज्रं तथैव च" |
| अन्त | पाठनात् | पठनात् |
बं. की टीका (पृ. 14): "ऋषि वामदेव, पंक्ति छन्द, बीजमन्त्र सौः, देवता रुद्र, सर्वार्थ-साधन में प्रयोग"। पटल में न्यास, ध्यान, पुरश्चरण, सामग्री, दिशा और समय नहीं हैं।
इसी कवच की दूसरी शाखा: दुर्वासा-प्रोक्त रूप
यह अलग परम्परा का पाठ है। sanskritdocuments का टंकित पाठ [टंकित], जिसे वह साइट स्कन्दपुराण का बताती है, पर मुद्रित स्थान नहीं जानती। इसके विनियोग, न्यास और ध्यान को ऊपर के क्रियोड्डीश-कवच में न जोड़ें।
दुर्वासा-रूप: विनियोग और ध्यान
ॐ अस्य श्रीरुद्रकवचस्तोत्रमहामन्त्रस्य दुर्वासा ऋषिः । अनुष्टुप्छन्दः । त्र्यम्बकरुद्रो देवता । ह्रां बीजम् । श्रीं शक्तिः । ह्रीं कीलकम् । मम मानसाभीष्टसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ॥ ह्रामित्यादि षड्दीर्घेष्षडङ्गन्यासः ॥
ध्यानम्: शान्तं पद्मासनस्थं शशिधरमकुटं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रं शूलं वज्रं च खड्गं परशुमभयदं दक्षभागे महन्तम् । नागं पाशं च घण्टां प्रलयहुतवहं साङ्कुशं वामभागे नानालङ्कारयुक्तं स्फटिकमणिनिभं पार्वतीशं नमामि ॥
अर्थ
ऋषि दुर्वासा, छन्द अनुष्टुप्, देवता त्र्यम्बकरुद्र, बीज ह्रां, शक्ति श्रीं, कीलक ह्रीं; ह्रां आदि छह दीर्घ से षडंग-न्यास। ध्यान: शान्त, पद्मासन में, चन्द्र-मुकुट, पाँच मुख, तीन नेत्र; दाएँ शूल, वज्र, खड्ग, परशु, अभय; बाएँ नाग, पाश, घण्टा, प्रलय-अग्नि, अंकुश; स्फटिक-सी कान्ति वाले पार्वतीश को नमन।
| बात | क्रियोड्डीश (ऊपर) | दुर्वासा-रूप |
|---|---|---|
| ऋषि / छन्द | वामदेव / पंक्ति | दुर्वासा / अनुष्टुप् |
| देवता | रुद्र | त्र्यम्बकरुद्र |
| बीज | सौः | ह्रां; शक्ति श्रीं; कीलक ह्रीं |
| न्यास, ध्यान | नहीं | ऊपर |
| वक्ता | भैरव | दुर्वासा |
| आरम्भ | "अहोरात्रं महादेवरक्षार्थं देवमण्डितम्" | "अहोरात्रमयं देवं रक्षार्थं निर्मितं पुरा" |
| समापन | "महादेवप्रसादेन भैरवेण च कीर्तितम्" | "महादेवप्रसादेन दुर्वासोमुनिकल्पितम्" |
| फल | पुत्र, धन, विद्या, मोक्ष, रोग और बन्धन से मुक्ति, ब्रह्महत्यादि पाप-नाश | विद्या, धन, कन्या, पुत्र, मोक्ष; भय से मुक्ति |
पंक्तियाँ एक-दूसरे से मेल खाती हैं, इसलिए ये एक कवच की दो शाखाएँ लगती हैं (अनुमान)। यह कहाँ से कहाँ गया, यह पता नहीं।
जो ग्रन्थ नहीं बताता
- पाठ की कोई शर्त, दीक्षा या पात्रता।
- सामग्री, आसन, माला, दिशा।
- एक दिन में कितनी बार पाठ।
- न्यास, ध्यान, पुरश्चरण (क्रियोड्डीश-रूप में)।
- "सौः" का ग्रन्थ-कथित अर्थ।
- स्कन्दपुराण में दुर्वासा-रूप का मुद्रित स्थान।
- कोई दोष या जोखिम।
ऊपर की सूची वही है जो इन सब ग्रन्थों में खोजने के बाद भी नहीं मिला: उड्डीश और क्रियोड्डीश के मुद्रण, रावण-नामित मुद्रण, उड्डामरेश्वर, दत्तात्रेय तन्त्र, मन्त्रमहार्णव (सब भाग), पुरश्चर्यार्णव, प्राणतोषिणी, तन्त्रसार, मन्त्रमहोदधि, शारदातिलक, कुलार्णव और GRETIL के पुराण तथा तन्त्र-पाठ। अधिकांश खोज OCR या ई-पाठ की शब्द-खोज से हुई, इसलिए पूरी पढ़ाई का दावा नहीं है। जो जहाँ मिला, वह ऊपर के पूरक में उसी ग्रन्थ के नाम से है।
सन्दर्भ
- क्रियोड्डीश: रावण संहिता, पं. किशनलाल शर्मा, Manoj Publications (रा.सं.), पं. 21851–21904; पं. = उस मुद्रण के OCR की पंक्ति-संख्या
- पूरक के ग्रन्थ: क्रियोड्डीशतन्त्रम्, बंगला, सं. हेमन्तकुमार तर्कतीर्थ, नवभारत, कलकत्ता (पृ. 14); व. वेंकटेश्वर 1905, खेमराज 1937, अजय कुमार उत्तम (OCR); sanskritdocuments doc_shiva/rudrakavach
अंतिम प्रोफेशनल चेकलिस्ट
वास्तु प्लान या guidance page की समीक्षा करते समय हर बिंदु टिक करें ताकि मुख्य सत्यापन छूटे नहीं।








Comments & Ratings
Login to leave a comment or rating.