हिंदीEnglish

अध्याय 3 — अदिति, दिति, आदित्य, रुद्र और मरुत

वास्तु मंडल के उत्तर में दो माताएँ बैठी हैं — अदिति (N7), देवताओं की माता, और दिति (N8), उनकी बहन। आधुनिक चार्ट देवताओं को “आदित्य”, “रुद्र”, “वसु”, “असुर” वर्गों में बाँटते हैं। ये नाम कहाँ से आते हैं और कथा असल में क्या है — यह ग्रंथों के अपने शब्दों में पढ़िए। एक आम भूल भी यहीं सुलझती है: रुद्र दिति के कटे गर्भ से नहीं बने — मरुत बने।

क. अदिति और उसके पुत्र — ऋग्वेद

सबसे पुराना स्रोत ऋग्वेद का 10.72 सूक्त है। यहाँ अदिति के आठ पुत्र हैं, जिनमें आठवाँ मार्ताण्ड (सूर्य) है।

अष्टौ पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्वस्परि ।
देवाँ उप प्रैत्सप्तभिः परा मार्ताण्डमास्यत् ॥

— ऋग्वेद 10.72.8

अर्थ: अदिति के आठ पुत्र हुए, जो उसके शरीर से जन्मे। सात को लेकर वह देवताओं के पास गई; मार्ताण्ड को उसने दूर रख दिया।

English: Eight sons were born of Aditi, born of her body. With seven she went forth to the gods; Martanda she set aside.

सप्तभिः पुत्रैरदितिरुप प्रैत्पूर्व्यं युगम् ।
प्रजायै मृत्यवे त्वत्पुनर्मार्ताण्डमाभरत् ॥

— ऋग्वेद 10.72.9

अर्थ: सात पुत्रों के साथ अदिति पूर्व युग में गई; फिर प्रजा के जन्म और मृत्यु के लिए उसने मार्ताण्ड को वापस ले लिया।

English: With seven sons Aditi went forth to the earlier age; then, for the birth and the death of creatures, she brought Martanda back again.

सायण-भाष्य में इन आठ के नाम तैत्तिरीय आरण्यक 1.13.3 से उद्धृत हैं: मित्र, वरुण, धाता, अर्यमा, अंश, भग, विवस्वान और आदित्य।

ख. बारह आदित्य — श्रीमद्भागवत

पुराणों तक आते-आते आदित्य बारह हो जाते हैं। यही वह सूची है जिससे आधुनिक चार्टों का “A” वर्ग मिलाकर देखना चाहिए।

अथातः श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वशः ।
यत्र नारायणो देवः स्वांशेनावातरद्विभुः ॥
विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भगः ।
धाता विधाता वरुणो मित्रः शत्रु उरुक्रमः ॥

— श्रीमद्भागवत 6.6.38–39

अर्थ: अब अदिति का वंश क्रम से सुनो, जिसमें स्वयं नारायण अपने अंश से अवतरित हुए। (उसके पुत्र हैं:) विवस्वान, अर्यमा, पूषा, त्वष्टा, सविता, भग, धाता, विधाता, वरुण, मित्र, शत्रु (इन्द्र) और उरुक्रम (वामन/विष्णु)।

English: Now hear in order the line of Aditi, in which Lord Narayana himself descended by his own portion. (Her sons are:) Vivasvan, Aryaman, Pusha, Tvashta, Savita, Bhaga, Dhata, Vidhata, Varuna, Mitra, Shatru (Indra) and Urukrama (Vamana).

इसका मतलब वास्तु चार्ट के लिए: मंडल पर विवस्वान, अर्यमा, पूषा, सविता, वरुण, मित्र और इन्द्र (महेन्द्र) सचमुच आदित्य हैं। पर यम और मुख्य इस सूची में नहीं हैं, और त्वष्टा, भग, धाता, विधाता, उरुक्रम मंडल पर नहीं हैं। इसलिए “12 आदित्य = मंडल के 12 देवता” एक सुविधाजनक संकेत है, ग्रंथ-वचन नहीं।

ग. रुद्र का नाम कैसे पड़ा — श्रीमद्भागवत

रुद्र का जन्म दिति से नहीं, ब्रह्मा के क्रोध से है — और “रुद्र” नाम रोने (रुद्) से आया।

धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापतेः ।
सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः ॥

— श्रीमद्भागवत 3.12.7

अर्थ: बुद्धि से रोकने पर भी प्रजापति (ब्रह्मा) का वह क्रोध भौंहों के बीच से तुरंत एक नील-लोहित (नीले-लाल) कुमार के रूप में प्रकट हुआ।

English: Though he tried to hold it back by his intelligence, that anger of the Prajapati at once came forth from between his brows as a boy, blue and red in colour.

स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भवः ।
नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो ॥

— श्रीमद्भागवत 3.12.8

अर्थ: देवताओं में ज्येष्ठ वह भगवान भव रोने लगा — “हे धाता, हे जगद्गुरु, मेरे नाम और स्थान निश्चित कीजिए।”

English: He, the lord Bhava, eldest of the gods, began to cry: “O Dhata, O teacher of the world, give me my names and my places.”

इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् ।
अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥

— श्रीमद्भागवत 3.12.9

अर्थ: कमल से जन्मे भगवान ब्रह्मा ने उसकी बात मानकर मधुर वाणी में कहा — “रो मत, मैं तेरे लिए वैसा ही करता हूँ।”

English: The lotus-born lord, granting his word, said in a kindly voice: “Do not cry; I shall do that for you.”

यदरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः ।
ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः ॥

— श्रीमद्भागवत 3.12.10

अर्थ: “हे सुरश्रेष्ठ, तू व्याकुल बालक की तरह रोया (अरोदीः), इसलिए प्रजा तुझे ‘रुद्र’ नाम से पुकारेगी।”

English: “Because you cried, O best of gods, like a troubled child, people shall call you by the name Rudra.”

इसके आगे के श्लोकों (3.12.11–13) में ब्रह्मा उसे ग्यारह नाम देते हैं — यही एकादश रुद्र हैं।

घ. दिति का गर्भ और मरुत — श्रीमद्भागवत

इन्द्र ने दिति के गर्भ के टुकड़े किए और “रो मत” कहा — पर उनसे 49 मरुत बने। यह कथा रुद्रों की नहीं है।

लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतसः ।
दितेः प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया ॥

— श्रीमद्भागवत 6.18.61

अर्थ: वह अवसर पाकर, जब दिति नींद में बेसुध थी, योगेश्वर इन्द्र योगमाया से उसके उदर में प्रविष्ट हो गया।

English: Finding that opening, while Diti lay unconscious in sleep, Indra, master of yoga, entered her womb by his yogic power.

चकर्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् ।
रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् पुनः ॥

— श्रीमद्भागवत 6.18.62

अर्थ: उसने सोने-सी कान्ति वाले गर्भ के वज्र से सात टुकड़े किए; वे रोने लगे, तो “रो मत” (मा रोदीः) कहकर उसने हर एक के फिर सात-सात टुकड़े किए।

English: With his thunderbolt he cut the gold-bright embryo into seven; as they cried he said “do not cry” and cut each of them into seven again.

तमूचुः पाट्यमानास्ते सर्वे प्राञ्जलयो नृप ।
किं न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव ॥

— श्रीमद्भागवत 6.18.63

अर्थ: हे राजन्, कटते हुए वे सब हाथ जोड़कर बोले — “इन्द्र, हमें क्यों मारना चाहते हो? हम तुम्हारे भाई मरुत हैं।”

English: O king, as they were being cut they all said with folded hands: “Indra, why do you wish to kill us? We are the Maruts, your brothers.”

न ममार दितेर्गर्भः श्रीनिवासानुकम्पया ।
बहुधा कुलिशक्षुण्णो द्रौण्यस्त्रेण यथा भवान् ॥

— श्रीमद्भागवत 6.18.65

अर्थ: जैसे द्रोणपुत्र के अस्त्र से तुम (परीक्षित) नहीं मरे, वैसे ही वज्र से अनेक टुकड़े होने पर भी श्रीनिवास (भगवान) की कृपा से दिति का गर्भ नहीं मरा।

English: As you (Parikshit) did not die from the weapon of Drona's son, so Diti's embryo, though cut many times by the thunderbolt, did not die, by the grace of the Lord.

सात के सात टुकड़े = 49 मरुत। वाल्मीकि रामायण (बालकाण्ड 46–47) भी यही कथा कहती है।

तो वास्तु में इसका क्या अर्थ है

पिछला: अध्याय 2 — 45 देवताओं के मूल श्लोक · आगे: अध्याय 4 — द्वार-फल

Frequently Asked Questions

क्या 11 रुद्र दिति के पुत्र हैं?

नहीं। श्रीमद्भागवत 3.12.7–10 के अनुसार रुद्र ब्रह्मा की भौंहों के बीच से क्रोध से जन्मे और रोने के कारण 'रुद्र' कहलाए। दिति के कटे गर्भ से 49 मरुत बने (भागवत 6.18.61–65)।

अदिति के कितने पुत्र हैं — आठ या बारह?

ऋग्वेद 10.72.8 में आठ (आठवाँ मार्ताण्ड); श्रीमद्भागवत 6.6.39 में बारह आदित्य। वेद से पुराण तक सूची बढ़ी है।

वास्तु मंडल में अदिति और दिति कहाँ हैं?

उत्तर के बाहरी घेरे में — अदिति N7 पर और दिति N8 पर, ईशान कोण के पास (बृहत्संहिता 52.45, मत्स्य पुराण 253.27)।