रावण विद्या

मन्त्र-दोष और उनके उपाय: उड्डीश के तीन विकल्प और दूसरे ग्रन्थ

~11 मिनट पढ़ें
राणा सिकंदर सिंह 09 Nov 2026

मन्त्र-दोष और उनके उपाय: उड्डीश के तीन विकल्प और दूसरे ग्रन्थ

रावण ज्ञान-कोश · विधि

ग्रन्थ के अनुसार क्रम और फल। जहाँ ग्रन्थ चुप है, वहाँ साफ़ लिखा है।

एक नज़र में

  • उद्देश्य: मन्त्र के दोष दूर करना, ताकि वह फल दे
  • तीन विकल्प: मातृका-सम्पुट के साथ 108 जप; योनिमुद्रा और कुम्भक में 1000 जप; ह्रीं, क्लीं, श्रीं पहले जोड़ना
  • सामग्री, समय, दिशा: स्रोत में उपलब्ध नहीं
  • स्रोत: उड्डीश तन्त्र, चौ. उत्तरार्ध vv.84–89, पृ. 86–88; पं. 21133–66। श्रेणी A/B
  • पूरक: दोषों की पूरी सूची; शारदातिलक, नारदपुराण, कुलार्णव से तुलना; दस संस्कार

यह क्या है

ग्रन्थ मन्त्रों में कई प्रकार के दोष गिनता है: छिन्न आदि (चौ. उत्तरार्ध vv.31–81, पृ. 76–85)। यहाँ उनसे छूटने की विधि है। मातृका-वर्ण वर्णमाला के अक्षर हैं; ग्रन्थ कहता है कि उनके प्रभाव से दोष वाले सब मन्त्र सिद्धि देते हैं।

ग्रन्थ तीन अलग विकल्प देता है। इनमें से कोई एक चुना जाता है, या सब किए जाते हैं, यह नहीं बताया।

यहाँ रावण प्रश्नकर्ता हैं और शिव वक्ता। इस विधि को रावण की रचना बताने का कोई पुराना प्रमाण नहीं मिला।

करने से पहले: ग्रन्थ की शर्तें

  • दोष की पहचान: "दोषानिमानविज्ञाय यो मन्त्रं भजते बुधः । सिद्धिर्न जायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि"। (चौ. उत्तरार्ध v.82, पृ. 86) [OCR×3]
  • गुरु: "पुस्तके लिखिता विद्या नैव सिद्धिप्रदा नृणाम् । गुरुं विनापि शास्त्रेऽस्मिन्नाधिकारः कथञ्चन"। पुस्तक में लिखी विद्या सिद्धि नहीं देती और गुरु के बिना इस शास्त्र पर अधिकार नहीं। (पं. 19019–20; का. 1.14; चौ. v.7)

सामग्री

स्रोत में उपलब्ध नहीं। ग्रन्थ केवल मातृका-वर्णों और बीजों की बात करता है।

समय, दिशा और देवता

बातग्रन्थ के अनुसार
समयस्रोत में उपलब्ध नहीं
दिशास्रोत में उपलब्ध नहीं
देवतास्रोत में उपलब्ध नहीं

विधि: ग्रन्थ के तीन विकल्प

सब श्लोक [OCR×2] से हैं।

विकल्प (क)

  1. मातृका-सम्पुट। मन्त्र के साथ मातृका-वर्ण जोड़कर उसे सम्पुटित करना। ("मातृकावर्णैः पुटीकृत्य", v.85)
  2. 108 जप। ("शतमष्टोत्तरं पूर्वं प्रजपेत्फलसिद्धये", v.86)

विकल्प (ख)

  1. योनिमुद्रा बाँधना। ("बद्ध्वा तु योनिमुद्रां", v.87)
  2. आधार-कमल सिकोड़ना। ("संकोच्याधारपङ्कजम्", v.87)
  3. वर्ण-ध्यान। उससे उठते मन्त्र-वर्णों का ब्रह्मरन्ध्र तक आना-जाना ध्यान करना। ("तदुत्पन्नान्मन्त्रवर्णान्कुर्वतश्च गतागतान् । ब्रह्मरन्ध्रावधि ध्यात्वा", vv.87–88)
  4. कुम्भक। वायु भरकर रोकना। ("वायुमापूर्य कुम्भयेत्", v.88)
  5. 1000 जप। ("सहस्रं प्रजपेन्मन्त्री मन्त्रदोषप्रशान्तये", v.88)

विकल्प (ग)

  1. बीज पहले जोड़ना। दोष होने पर मन्त्र के आरम्भ में माया (ह्रीं), काम (क्लीं) और श्री (श्रीं) जोड़ना। ("मायां काममथापि वा । क्षिप्त्वा चादौ श्रियं चैव", v.89)

"मायां काममथापि वा" में "वा" (अथवा) है, जिससे माया या काम, इनमें से एक का भी अर्थ निकल सकता है। ग्रन्थ इसे साफ़ नहीं करता।

मूल श्लोक

vv.85–86 (अंश)

मातृकावर्णैः पुटीकृत्य मन्त्रं विद्याद्विशेषतः ।
शतमष्टोत्तरं पूर्वं प्रजपेत्फलसिद्धये ॥

उच्चारण

mātṛkāvarṇaiḥ puṭīkṛtya mantraṃ vidyād viśeṣataḥ | śatam aṣṭottaraṃ pūrvaṃ prajapet phalasiddhaye ||

अर्थ

मातृका-वर्णों से मन्त्र को सम्पुटित करे और 108 जप करे।

बीजों के उच्चारण: ह्रीं, क्लीं, श्रीं; अलग अर्थ स्रोत में उपलब्ध नहीं।

शास्त्र के अनुसार फल

शास्त्र के अनुसार मन्त्र "यथोक्तफलद", यानी जैसा फल बताया गया है वैसा देने वाला होता है। ये ग्रन्थ के कथन हैं, वैज्ञानिक तथ्य या आश्वासन नहीं।

दोष और चेतावनी, शास्त्र के अनुसार

  • दोष न जानकर जप: "सिद्धिर्न जायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि", यानी दोष जाने बिना जप से सिद्धि नहीं, करोड़ों कल्पों में भी। (v.82; रा.सं. पं. 21112–14; शारदातिलक 2.110 में "जडः" पाठ) [OCR×3]
  • दोष-वर्ग की निन्दा: रुद्ध "भुक्तिमुक्तिविवर्जितः" (v.39); नेत्रहीन "दुःखशोकामयप्रदः" (v.43); कीलित, स्रस्त, भीत, मूर्च्छित, युवा "सर्वसिद्धिविवर्जितः" (vv.45, 48, 49, 55, 59); मलिन "सर्वविघ्नसमन्वितः" (v.50); भेदित, अतिवृद्ध "सर्वशास्त्रविवर्जितः" (vv.52, 79); हृतवीर्य "नास्ति तेन प्रयोजनम्" (v.56); धूमित, अतिक्रुद्ध, अतिक्रूर "निन्दितः" (vv.66, 72, 73); स्थानभ्रष्ट "न शोभना" (v.76)। (चौ. उत्तरार्ध, पृ. 77–85) [OCR]
  • छपी हिन्दी का जोड़: टीका की हिन्दी बार-बार "इसकी उपासना नहीं करनी चाहिए" जोड़ती है। यह प्रायः संस्कृत में नहीं है।

अन्य ग्रन्थों से पूरक विवरण

उड्डीश की अपनी दोष-सूची

यह उड्डीश का ही पाठ है: चौ. उत्तरार्ध vv.31–81, पृ. 76–85 [OCR]। नाम vv.31–37 में; v.34 की दूसरी पंक्ति स्कैन में क्षतिग्रस्त, नाम v.37 से। गिनने पर 49 नाम हैं; परम्परा "पचास" कहती है।

#दोषलक्षणv.
1छिन्नआदि, मध्य, अन्त में अनिल-बीज; तीन, चार या पाँच प्रकार से38
2रुद्धआदि, मध्य, अन्त में दो भूबीज; "भुक्तिमुक्तिविवर्जित"39
3शक्तिहीनमध्य में माया, त्रितत्त्व, श्री, ऐं नहीं40
4पराङ्मुखमुख में काम, सिर में माया या अंकुश; हं41
5बधिरआदि, मध्य, अन्त में हं या सं (हिन्दी)42
6नेत्रहीनपंचवर्ण, रेफ-अर्क-इन्दु से रहित; "दुःखशोकामयप्रद"43
7कीलितआदि-मध्य-अन्त में हंस, प्रासाद, वाग्भव आदि44–45
8स्तम्भितमध्य में एक, सिर में दो "अस्त्रिपुरन्दु" न हों46
9दग्धसिर में वह्नि-वायु; सप्तधा47
10स्रस्तअस्त्र 2, 3, 6, 8 अक्षरों से48
11भीतमुख में माया या प्रणव नहीं49
12मलिनआदि, मध्य, अन्त में चार वर्ण; "सर्वविघ्नसमन्वित"50
13तिरस्कृतमध्य में "द", सिर में कवच, त्रिविध अस्त्र51
14भेदितहृदय में दो, सिर में वषट्, मध्य वौषट्52
15सुषुप्तत्रिवर्ण, हंस-हीन53
16मदोन्मत्त17 अक्षर, फट्कार-पंचक आदि54
17मूर्च्छित17 अक्षर, मध्य में अर्ध55
18हृतवीर्यअन्त में पाँच फट्56
19हीनआदि, मध्य, अन्त में चार अस्त्र; 18 अक्षर57
20प्रध्वस्त19 अक्षर, तार-युक्त, हृल्लेखा-अंकुश58
21–23बाल, कुमार, युवा7, 8, 16 वर्ण59
24प्रौढ24 वर्ण60
25वृद्ध30, 64, 100, 40061
26निस्त्रिंश9 अक्षर, ध्रुव-युक्त62
27निर्वीर्यअन्त में हृदय, मध्य शिव-मन्त्र; शिखा, वर्म नहीं; वौषट्-फट्; शिवशक्ति-अक्षर हीन63
28सिद्धिहीनइन स्थानों में "प्रौढ" फट्कार64
29मन्दपंक्ति (10) अक्षर64
30, 31कूट, निरंशकएकाक्षर65
32सत्त्वहीन2 वर्ण65
33केकर4 वर्ण65
34जीवहीन6 या साढ़े 766
35धूमितसाढ़े 1266
36आलिंगितढाई बीज; 21, 20, 3067
37मोहित2268
38क्षुधार्त24, 27, 3269
39दृप्त (अतिदृप्त)11, 25, 2370
40अंगहीन26, 36, 2971
41अतिक्रुद्ध28 या 21; "निन्दित"72
42अतिक्रूर30 या 3373
43सव्रीड24 से 63 तक74
44शान्तमानस6575
45स्थानभ्रष्ट65 से 9976
46विकल13, 14, 1577
47निःस्नेह100, 150, 200, 92, 9177–78
48अतिवृद्ध400 से 100079
49पीडित1000 से अधिक, दण्डक80
—स्तोत्ररूप2000 अक्षर वाले, सात खण्डों में81

दूसरे ग्रन्थों की सूचियाँ

  • शारदातिलक 2.64–110 [OCR] (Avalon; प्राणतोषिणी और मन्त्रमहार्णव के उद्धरण से मेल): वही क्रम। "निर्बीज" (उड्डीश "निर्वीर्य"); 2.110 "जडः", उड्डीश "बुधः"।
  • नारदपुराण 1.64.14–59 [टंकित] GRETIL: नाम लगभग वही; भेद "कर्महीन", "हतवीर्य", "भ्रान्त"; अंक-लक्षण प्रायः समान; "doṣānetānavijñāya … siddhirna jāyate teṣāṃ kalpakoṭiśatairapi"।
  • कुलार्णव 15.65–70 [OCR]: दूसरी सूची (रुद्ध, कूटाक्षर, मुग्ध, बद्ध, क्रुद्ध … अलस)। v.70: "सोऽज्ञात्वा प्रजपेन्मनुम् । सिद्धिर्न जायते तस्य लक्षकोटिजपादपि"।
  • राघवभट्ट, शारदातिलक 2.111 पर [OCR]: और दोष: मीलित, विपक्ष, दारित, न्यूक, नग्न, भुजंगम, शून्य, हत।

उपाय: दूसरे ग्रन्थ

  • शारदातिलक 2.111 [OCR]: "इत्यादिदोषदुष्टांस्तान् मन्त्रानात्मनि योजयेत् । शोधयेदूर्ध्वपवनो बद्धया योनिमुद्रया"। राघवभट्ट की टीका में (प्राणतोषिणी, परिच्छेद 10, पृ. 211 [OCR], "राघवभट्टधृतेनोक्तो") योजना के लिए वही दो श्लोक हैं जो उड्डीश vv.87–88 हैं; पाठ-भेद "मन्त्रं/मन्त्री", "उपशान्तये/प्रशान्तये"।
  • मूलबन्ध (प्राणतोषिणी, पृ. 211 [OCR]): "पार्ष्णिभागेन सम्पीड्य योनिमाकुञ्चयेद्गुदम् । अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबन्धो निगद्यते"। ऊपर "आधार-कमल सिकोड़ने" पर उड्डीश यह नहीं कहता; यह दूसरे ग्रन्थ की परिभाषा है।
  • योनिमुद्रा-आसन (नारदपुराण 1.64.60–62 [टंकित]): "yonimudrāsane sthitvā prajapedyaḥ samāhitaḥ … savyapāṣṇi gude sthāpya dakṣiṇaṃ ca dhvajopari / yonimudrābandha evaṃ bhavedāsanamuttamam"; बाईं एड़ी गुदा पर, दाईं ध्वज पर। 64.10–11: मातृका-माला, वर्ण-बिन्दु क्रम ("nāvyānāṃ" पाठ विकृत): "anayā mālayā japto duṣṭamantro 'pi siddhyati"।
  • पुरश्चर्यार्णव, द्वितीय तरंग, vv.164–171 [OCR]: योनिमुद्रा से शोधन; "एते मुद्राबन्धनेनैव योन्या मन्त्राः सर्वे वीर्यवन्तो भवन्ति" (नागोजिभट्ट के नाम से; राघव का भी यही श्लोक)।
  • प्राणतोषिणी, परिच्छेद 10 [OCR], भूतलिपि-सम्पुट: "भूतलिप्या पुटीकृत्य यो मन्त्रं भजते नरः । क्रमोत्क्रमाच्छतावृत्त्या तस्य सिद्धो भवेन्मनुः" (पृ. 226 के आसपास)। भूतलिपि का लेखन वहाँ नहीं।
  • पुरश्चर्यार्णव v.104 से तुलना [OCR]: "आदावन्ते च मन्त्रस्य हृल्लेखा कामबीजकम् । श्रीबीजं च विनिःक्षिप्य जपेन्मन्त्रं तु सिद्धये"। उड्डीश v.89 का विकल्प (ग) इसी से मिलता है।

दस संस्कार (शारदातिलक 2.112–122)

[अन्य परम्परा: शारदातिलक] Avalon-Motilal [OCR], वर्तनी-सुधार सहित। यह नाम-क्रम कुलार्णव 15.71–73, तन्त्रसार (गौतमीय उद्धरण) और पुरश्चर्यार्णव से मिलता है। यह उड्डीश का उपाय नहीं।

शारदातिलक 2.112–122

मन्त्राणां दशसंस्काराः कथ्यन्ते सिद्धिदायिनः । जननं जीवनं पश्चात्ताडनं बोधनं तथा ॥११२॥ अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने पुनः । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ॥११३॥

  1. जनन: मातृका-मध्य से मन्त्र के अक्षर चुनना।
  2. जीवन: हर वर्ण के बीच प्रणव (राघव: 100 आवृत्ति)।
  3. ताडन: मन्त्र लिखकर चन्दन-जल से हर अक्षर को "यं" से ताड़न।
  4. बोधन: करवीर के फूलों से "रं" से।
  5. अभिषेक: अश्वत्थ-पल्लव से, अपने तन्त्र की विधि से, मन्त्र-वर्णों की संख्या जितनी बार।
  6. विमलीकरण: ज्योति-मन्त्र से मन के तीन मलों का दहन। (ज्योति-मन्त्र राघव के अनुसार; OCR में पाठ सन्दिग्ध।)
  7. आप्यायन: कुशोदक से हर अक्षर पर प्रोक्षण।
  8. तर्पण: जल से तर्पण (राघव: "अमुं मन्त्रं तर्पयामि नमः")।
  9. दीपन: तार, माया, रमा का योग।
  10. गुप्ति: जप को प्रकट न करना।

मतभेद: उड्डीश 108 जप, 1000 जप और बीज-प्रक्षेप, तीन विकल्प देता है। शारदातिलक योनिमुद्रा या दस संस्कार। नारदपुराण योनिमुद्रा-आसन पर जप। कुलार्णव दस संस्कार; योनिमुद्रा उस सूची में नहीं।

जो ग्रन्थ नहीं बताता

  • तीन विकल्पों में किसे कब चुनें।
  • उड्डीश में मातृका-वर्णों का सम्पुट ठीक कैसे लगे (नारदपुराण की मातृका-माला अलग है)।
  • कुम्भक कितनी देर, और 1000 जप एक ही कुम्भक में हैं या नहीं।
  • सामग्री, समय, दिशा।
  • भूतलिपि का लेखन।

ऊपर की सूची वही है जो इन सब ग्रन्थों में खोजने के बाद भी नहीं मिला: उड्डीश और क्रियोड्डीश के मुद्रण, रावण-नामित मुद्रण, उड्डामरेश्वर, दत्तात्रेय तन्त्र, मन्त्रमहार्णव (सब भाग), पुरश्चर्यार्णव, प्राणतोषिणी, तन्त्रसार, मन्त्रमहोदधि, शारदातिलक, कुलार्णव और GRETIL के पुराण तथा तन्त्र-पाठ। अधिकांश खोज OCR या ई-पाठ की शब्द-खोज से हुई, इसलिए पूरी पढ़ाई का दावा नहीं है। जो जहाँ मिला, वह ऊपर के पूरक में उसी ग्रन्थ के नाम से है।

मूल पाठ और सन्दर्भ

चौ. उत्तरार्ध vv.84–89, पृ. 86–88; पं. 21133–66 [OCR×2]

छिन्नादिदुष्टा ये मन्त्रास्ते तन्त्रे च निरूपिताः ।
ते सर्वे सिद्धिमायान्ति मातृकावर्णप्रभावतः ॥८४॥
मातृकावर्णैः पुटीकृत्य मन्त्रं विद्याद्विशेषतः ॥८५॥
शतमष्टोत्तरं पूर्वं प्रजपेत्फलसिद्धये ।
तदा मन्त्रो महाविद्या यथोक्तफलदो भवेत् ॥८६॥
बद्ध्वा तु योनिमुद्रां तां संकोच्याधारपङ्कजम् ।
तदुत्पन्नान्मन्त्रवर्णान्कुर्वतश्च गतागतान् ॥८७॥
ब्रह्मरन्ध्रावधि ध्यात्वा वायुमापूर्य कुम्भयेत् ।
सहस्रं प्रजपेन्मन्त्री मन्त्रदोषप्रशान्तये ॥८८॥
एषु दोषेषु प्राप्येषु मायां काममथापि वा ।
क्षिप्त्वा चादौ श्रियं चैव तद्दूषणविमुक्तये ॥८९॥

पाठ-भेद: चौ. "मातृकावर्णैः", रा.सं. "मातृकार्णैः"।

  • उड्डीश तन्त्र: शशिशेखर चतुर्वेदी, चौखम्बा 2019 (चौ.); त्रि. = श्यामसुन्दरलाल त्रिपाठी, वेंकटेश्वर, बम्बई; का. = रामेश्वर दत्त, काशी; त्रि. OCR पं. 4321 से
  • रावण संहिता, पं. किशनलाल शर्मा, Manoj Publications (रा.सं.); पं. = उस मुद्रण के OCR की पंक्ति-संख्या
  • शारदातिलक 2.110: लक्ष्मणदेशिक, Avalon, Calcutta 1933
  • पूरक के ग्रन्थ: नारदपुराण 1.64 (GRETIL); कुलार्णव 15 (Motilal, OCR); प्राणतोषिणी, सं. हरिवंश पाण्डेय; पुरश्चर्यार्णव, सं. राजनाथ त्रिपाठी; शारदातिलक 2, Avalon-Motilal

अंतिम प्रोफेशनल चेकलिस्ट

वास्तु प्लान या guidance page की समीक्षा करते समय हर बिंदु टिक करें ताकि मुख्य सत्यापन छूटे नहीं।

0/5 पूर्ण2 मिनट self-audit
Checklist PDF डाउनलोड करेंVastu Consultation बुक करें

क्या आपको व्यक्तिगत Vastu सलाह चाहिए?

राणा सिकंदर सिंह जी से सीधी सलाह — 10+ वर्षों का अनुभव, प्रामाणिक 45-देवता पद्धति।

राणा सिकंदर सिंह

वास्तु गुरुजी राणा सिकंदर सिंह के मार्गदर्शन में • VastuGuruji संस्थापक • 10+ वर्षों का अनुभव • रायपुर, छत्तीसगढ़ • विशेषज्ञता: 45 देवता वास्तु + ज्योतिष • रायपुर में वास्तु सलाहकार

Recommended products

Curated for you.

Comments & Ratings

0 comments
No comments yet. Be the first to share your experience.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

उड्डीश दोष दूर करने के कितने विकल्प देता है?
तीन: मातृका-सम्पुट के साथ 108 जप; योनिमुद्रा और कुम्भक में 1000 जप; ह्रीं, क्लीं, श्रीं पहले जोड़ना।
दोषों की सूची में कितने नाम हैं?
चौ. उत्तरार्ध vv.31–81 में गिनने पर 49 नाम हैं; परम्परा "पचास" कहती है।
दस संस्कार कहाँ से हैं?
शारदातिलक 2.112–122 से; यह उड्डीश का उपाय नहीं।
🪔 Next festival: धनतेरस · 17 Nov 2026 · 8 दिन शेष View Tips →